Ημέρα Μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου: Τα «τάγματα εργασίας», ο ξεριζωμός και οι 353.000 νεκροί
Η Γενοκτονία του Ποντιακού Ελληνισμού, η οποία από το 1994 αναγνωρίζεται επίσημα από την ελληνική Πολιτεία με την καθιέρωση της 19ης Μαΐου ως Ημέρας Μνήμης των Ελλήνων του Πόντου, αναφέρεται σε μια σειρά βίαιων και μαζικών γεγονότων που εκτυλίχθηκαν κυρίως κατά τη δεύτερη και τις αρχές της τρίτης δεκαετίας του 20ού αιώνα, με αποτέλεσμα τον θάνατο τουλάχιστον 353.000 Ποντίων.
Τα γεγονότα αυτά σημειώθηκαν στην υπό κατάρρευση Οθωμανική Αυτοκρατορία και συνεχίστηκαν έως τη συγκρότηση του σύγχρονου τουρκικού κράτους, οδηγώντας, σύμφωνα με την ιστορική προσέγγιση, στη φυσική εξόντωση, τον εκτοπισμό και την εκρίζωση εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων του Πόντου από τις πατρογονικές τους εστίες.
Οι διώξεις αυτές είχαν ως αποτέλεσμα την αναγκαστική απομάκρυνση μεγάλου μέρους του ποντιακού πληθυσμού, σηματοδοτώντας μια από τις πιο τραγικές περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Η ακμή των Ελλήνων του Πόντου
Ο Ελληνισμός του Πόντου αποτέλεσε για αιώνες ένα ιδιαίτερα σημαντικό τμήμα του ελληνικού πληθυσμού που κατοικούσε στα βόρεια της Μικράς Ασίας, στην ευρύτερη περιοχή του Εύξεινου Πόντου.
Ειδικότερα, μετά τη διάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και την άλωση της Τραπεζούντας το 1461 από τους Οθωμανούς, οι ελληνικοί πληθυσμοί της περιοχής συνέχισαν να διατηρούν την ταυτότητα, τη γλώσσα και την πολιτισμική τους συνοχή, παρά την πολιτική τους αποκοπή από τον εθνικό κορμό.
Αν και αποτελούσαν μειονότητα, σε ορισμένες περιόδους υπολογιζόμενη περίπου στο 40% του τοπικού πληθυσμού, οι Πόντιοι κατάφεραν σταδιακά να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στην οικονομική ζωή της περιοχής, με έντονη παρουσία κυρίως στα αστικά κέντρα. Η οικονομική τους δραστηριότητα συνδέθηκε άμεσα με τη δημογραφική αύξηση αλλά και με μια αξιοσημείωτη πνευματική και πολιτιστική άνθηση, που αποτυπώθηκε σε πλήθος εκπαιδευτικών και πολιτιστικών δομών.
Κατά τον 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ού αιώνα, ο πληθυσμός των Ελλήνων του Πόντου αυξήθηκε σημαντικά, φτάνοντας από περίπου 265.000 το 1865 σε 330.000 το 1880, ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα υπολογίζεται ότι άγγιζε τις 700.000 ψυχές. Παράλληλα, αναπτύχθηκε ένα εκτεταμένο δίκτυο εκπαίδευσης και πολιτισμού. Το 1860 καταγράφονται περίπου 100 σχολεία, ενώ μέχρι το 1919 ο αριθμός τους εκτιμάται ότι ξεπερνούσε τα 1.400. Σημαντικό κέντρο παιδείας υπήρξε το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας, το οποίο αποτέλεσε σύμβολο της πνευματικής ανάπτυξης της κοινότητας.
Πέρα από την εκπαίδευση, οι ελληνικές κοινότητες του Πόντου διέθεταν τυπογραφεία, εφημερίδες, περιοδικά, πολιτιστικές λέσχες και θέατρα, στοιχεία που υπογράμμιζαν το υψηλό μορφωτικό επίπεδο και τη ζωντάνια της κοινωνικής τους ζωής. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από έντονη οικονομική, δημογραφική και πολιτιστική ακμή.
Η επικράτηση του κινήματος των Νεότουρκων και τα «τάγματα εργασίας»
Το 1908 υπήρξε κομβική χρονιά για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, καθώς το κίνημα των Νεότουρκων ανέτρεψε τον πολιτικό συσχετισμό εξουσίας, περιορίζοντας τον ρόλο του Σουλτάνου και προβάλλοντας αρχικά υποσχέσεις για εκσυγχρονισμό και μεταρρυθμίσεις. Ωστόσο, οι προσδοκίες αυτές σύντομα διαψεύστηκαν, καθώς το νέο καθεστώς υιοθέτησε σταδιακά έντονη εθνικιστική πολιτική, με στόχο την ομογενοποίηση του πληθυσμού της Αυτοκρατορίας.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι χριστιανικοί πληθυσμοί, μεταξύ αυτών και οι Έλληνες του Πόντου, βρέθηκαν αντιμέτωποι με διώξεις, εκτοπίσεις και συστηματικές πιέσεις. Με πρόσχημα λόγους «ασφάλειας του κράτους», μεγάλα τμήματα του ανδρικού πληθυσμού οδηγήθηκαν στα λεγόμενα «τάγματα εργασίας» (Αμελέ Ταμπουρού), τα οποία αποτελούσαν μορφή καταναγκαστικής εργασίας για όσους δεν εντάσσονταν στον τακτικό στρατό.
Οι συνθήκες στα τάγματα αυτά ήταν εξαιρετικά σκληρές. Οι άνδρες υποχρεώνονταν να εργάζονται σε λατομεία, ορυχεία και σε έργα οδοποιίας, υπό ακραίες συνθήκες, με ανεπαρκή τροφή και χωρίς στοιχειώδη ιατρική περίθαλψη. Οι απώλειες από πείνα, ασθένειες και εξάντληση ήταν ιδιαίτερα υψηλές, συμβάλλοντας σε μια ευρύτερη διαδικασία εξόντωσης και εκτοπισμού.
Παράλληλα, η πίεση προς τους ελληνικούς πληθυσμούς οδήγησε μέρος τους στην ένοπλη αντίσταση, με ομάδες Ποντίων και Αρμενίων να καταφεύγουν στα ορεινά για να προστατευθούν από τις διώξεις, τις εξορίες και τις καταστροφές χωριών. Η κατάσταση επιδεινώθηκε περαιτέρω κατά τη διάρκεια και μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν οι εθνικιστικές πολιτικές εντάθηκαν.
Γενοκτονία Ποντίων: Περίπου 353.000 νεκροί
Μετά τη Γενοκτονία των Αρμενίων το 1915, οι συνθήκες για τους ελληνικούς πληθυσμούς έγιναν ακόμη πιο ασφυκτικές, με τις τουρκικές εθνικιστικές δυνάμεις να προχωρούν σε νέες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις. Το 1919, η αποβίβαση του Μουσταφά Κεμάλ στη Σαμψούντα σηματοδότησε την έναρξη μιας νέας, ιδιαίτερα έντονης φάσης συγκρούσεων και διώξεων, η οποία κορυφώθηκε τα επόμενα χρόνια.
Μέχρι τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, μεγάλος αριθμός Ελλήνων του Πόντου είχε χάσει τη ζωή του, με τις εκτιμήσεις να κυμαίνονται έως και περισσότερα από 353.000 θύματα, ανάλογα με τις ιστορικές πηγές. Όσοι επέζησαν αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές τους εστίες, καταφεύγοντας είτε στη Νότια Ρωσία είτε στην Ελλάδα.
Η εγκατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα είχε καθοριστική επίδραση στη διαμόρφωση του σύγχρονου ελληνικού κράτους, καθώς συνέβαλαν ουσιαστικά στην οικονομική ανάπτυξη, στην κοινωνική ανασυγκρότηση και στη δημογραφική μεταβολή, ιδιαίτερα στη Βόρεια Ελλάδα.
Με καθυστέρηση δεκαετιών, η ελληνική Πολιτεία αναγνώρισε τη σημασία της ιστορικής μνήμης, και με ομόφωνη απόφαση της Βουλής των Ελλήνων στις 24 Φεβρουαρίου 1994 καθιερώθηκε η 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης για τη Γενοκτονία του Ποντιακού Ελληνισμού.
Τα μηνύματα των πολιτικών για την Γενοκτονία των Ποντίων
Μαρινάκης: Η ηθική δικαίωση των θυμάτων και η διατήρηση της μνήμης αποτελούν χρέος όλων μας
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης έκανε την εξής ανάρτηση για την Ημέρα μνήμης για τη Γενοκτονία των Ποντίων:
«Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου αποτελεί ένα από τα πιο τραγικά κεφάλαια της ιστορίας του Ελληνισμού. Ένα έγκλημα που έχει χαραχτεί ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη των απανταχού Ελλήνων, αλλά ιδιαίτερα στις ψυχές των ανθρώπων που κουβαλούν αυτή την καταγωγή και τη μνήμη των προγόνων τους.
Είμαι κι εγώ μέρος της κληρονομιάς της μνήμης, καθώς η γιαγιά μου ήταν από τον Πόντο. Οι αφηγήσεις, οι μνήμες και η δύναμη αυτών των ανθρώπων δεν αποτελούν μόνο οικογενειακή παρακαταθήκη, αλλά μέρος της ιστορικής μας συνείδησης.
Η ανάδειξη της ιστορικής αλήθειας, η ηθική δικαίωση των θυμάτων και η διατήρηση της μνήμης αποτελούν χρέος όλων μας. Όχι μόνο ως φόρο τιμής σε όσους χάθηκαν, αλλά και ως διαρκή υπενθύμιση ότι η ανθρωπότητα δεν πρέπει ποτέ να επιτρέψει την επανάληψη πολιτικών που οδηγούν στον διωγμό, τον ξεριζωμό και την εξόντωση αμάχων πληθυσμών.
Τιμούμε τη μνήμη των θυμάτων με σεβασμό, ευθύνη και ιστορική συνείδηση».
Δένδιας: Τιμάμε τη μνήμη των θυμάτων ενός από τα μεγαλύτερα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας
Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας για τα 107 χρόνια από τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, με ανάρτηση στο κοινωνικό δίκτυο Χ υπογράμμισε ότι «τιμάμε τη μνήμη των 353.000 θυμάτων» ενώ ανέφερε ότι πρόκειται για «ένα από τα μεγάλα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας τον 20ο αιώνα».
«Τιμάμε παράλληλα», πρόσθεσε, «τη μεγάλη συμβολή των Ποντίων στην οικονομική, πνευματική και κοινωνική ζωή της χώρας, όπως και τη συμμετοχή τους σε όλους τους εθνικούς αγώνες».
«Η διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης είναι στοιχείο εθνικής αυτογνωσίας και το ελάχιστο χρέος μας», επισήμανε ο κ. Δένδιας.
Ανδρουλάκης: Η 19η Μαΐου αποτελεί μια μαύρη επέτειο για την ιστορία του Ελληνισμού
«Η 19η Μαΐου αποτελεί μια μαύρη επέτειο για την ιστορία του Ελληνισμού», δήλωσε ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ-Κινήματος Αλλαγής, Νίκος Ανδρουλάκης, για τη σημερινή Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου.
Ο κ. Ανδρουλάκης πρόσθεσε πως «107 χρόνια μετά παραμένει επίκαιρος και αναγκαίος όσο ποτέ ο αγώνας για τη διεθνή αναγνώριση της τεράστιας σφαγής, που συντελέστηκε την αυγή του 20ού αιώνα».
«Το ΠΑΣΟΚ έχει σταθεί διαχρονικά αλληλέγγυο στο πλευρό των Ελλήνων του Πόντου και στον αγώνα τους για δικαιοσύνη. Με πρωτοβουλία του αείμνηστου Μιχάλη Χαραλαμπίδη καθιερώθηκε από το 1994 η σημερινή ημέρα ως Ημέρα Μνήμης της Ποντιακής Γενοκτονίας», ανέφερε.
Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ-Κινήματος Αλλαγής σημείωσε ότι πλέον ήρθε ο καιρός να προχωρήσουμε ένα βήμα παραπάνω. «Σε μια εποχή που οι αναθεωρητικές δυνάμεις επιθυμούν να επαναχαράξουν τον χάρτη και η φρίκη του πολέμου και ο εκτοπισμός πληθυσμών έχουν επιστρέψει, η διεθνής αναγνώριση της Ποντιακής Γενοκτονίας δεν αποτελεί μόνο ένα εθνικό στοίχημα, αλλά έναν πανανθρώπινο στόχο, γιατί μόνο η ισχυρή συλλογική μνήμη είναι ικανή να αποτρέψει ανάλογες θηριωδίες κατά της ανθρωπότητας», υπογράμμισε ο κ. Ανδρουλάκης.
Τασούλας: Η μνήμη των θυμάτων της Γενοκτονίας των Ποντίων μας καλεί να παραμείνουμε ενωμένοι για την ειρηνική συνύπαρξη των λαών
«Η μνήμη των θυμάτων της Γενοκτονίας των Ποντίων μας καλεί να παραμείνουμε ενωμένοι, αποφασισμένοι και προσηλωμένοι στις αξίες που θεμελιώνουν την ειρηνική συνύπαρξη των λαών» τονίζει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας στο μήνυμά του, με αφορμή την 19η Μαϊου, Ημέρα Μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Όπως σημειώνει: «Σήμερα, τιμάμε τη μνήμη των θυμάτων της Γενοκτονίας των Ποντίων, ενός εγκλήματος κατά της ανθρωπότητας επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που σημάδεψε ανεξίτηλα τον Ελληνισμό και την ιστορική μας συνείδηση» και προσθέτει ότι «Η ημέρα αυτή αποτελεί υπενθύμιση της ανάγκης να υπερασπιζόμαστε την ιστορική αλήθεια και να εργαζόμαστε αδιάκοπα για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας, ως πράξη δικαιοσύνης και ηθικής αποκατάστασης».
Ειδικότερα, στο μήνυμά του, ο κ. Τασούλας αναφέρει:
«Σήμερα, τιμάμε τη μνήμη των θυμάτων της Γενοκτονίας των Ποντίων, ενός εγκλήματος κατά της ανθρωπότητας επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που σημάδεψε ανεξίτηλα τον Ελληνισμό και την ιστορική μας συνείδηση. Και ταυτόχρονα τιμάμε έναν λαό, έναν πολιτισμό, μια ιστορία, που διένυσε τους αιώνες με περιόδους ακμής και λαμπρότητας, ως την ανείπωτη βαρβαρότητα των διώξεων και του ξεριζωμού. Η ημέρα αυτή αποτελεί υπενθύμιση της ανάγκης να υπερασπιζόμαστε την ιστορική αλήθεια και να εργαζόμαστε αδιάκοπα για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας, ως πράξη δικαιοσύνης και ηθικής αποκατάστασης.
Ο Ποντιακός Ελληνισμός, παρά τις αδιανόητες δοκιμασίες και τις τραγικές απώλειες που τον σημάδεψαν στις αρχές του 20ου αιώνα, κατόρθωσε να επιβιώσει βρίσκοντας καταφύγιο στη μητέρα πατρίδα, να δημιουργήσει με ακατάβλητη ενεργητικότητα και ηθικό σθένος και να συμβάλει καθοριστικά στην κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική πρόοδο της χώρας μας. Η δύναμη, η αξιοπρέπεια και η συλλογική μνήμη των Ποντίων αποτελούν πολύτιμο κομμάτι της εθνικής μας ταυτότητας.
Η Ελλάδα, πιστή στις αρχές της δημοκρατίας, της ειρήνης και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συνεχίζει να προωθεί τον διάλογο, τη συμφιλίωση και τη διεθνή συνεργασία. Η αναγνώριση ιστορικών εγκλημάτων δεν αποτελεί πράξη αντιπαράθεσης, αλλά θεμέλιο για έναν κόσμο όπου η δικαιοσύνη και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια υπερισχύουν.
Σήμερα, ενώνουμε τη φωνή μας με όλους όσοι αγωνίζονται για την αποτροπή κάθε μορφής βίας, μίσους και διωγμών. Η μνήμη των θυμάτων της Γενοκτονίας των Ποντίων μάς καλεί να παραμείνουμε ενωμένοι, αποφασισμένοι και προσηλωμένοι στις αξίες που θεμελιώνουν την ειρηνική συνύπαρξη των λαών».
